Hazır Nesneden Emojiye: Sanatın Nesnesi Değişirken

Hazır nesne nedir? Emoji çağdaş sanatta bir hazır nesne olabilir mi? Marcel Duchamp’ın gündelik nesneyi sanat alanına taşımasından yaklaşık bir yüzyıl sonra, bugün hazır olan şey yalnızca fiziksel nesneler değil; ekranlarımızda her gün kullandığımız dijital semboller de olabilir. Benim sanat pratiğim tam olarak bu düşüncenin içinde şekilleniyor: benim hazır nesnem emoji.

Hazır Nesne Nedir?

Sanat tarihinde “hazır nesne” ya da readymade denildiğinde ilk akla gelen isim Marcel Duchamp’tır. 20. yüzyılın başında Duchamp, sanatçının mutlaka sıfırdan bir nesne üretmesi gerektiği düşüncesini sorguladı. Seri üretimle oluşturulmuş, gündelik hayatta zaten var olan nesneleri seçerek onları sanat bağlamına taşıdı.

Bir bisiklet tekerleği, şişelik, kar küreği ya da pisuvar… Nesneler zaten vardı. Sanatçının yaptığı şey onları yalnızca üretmek değil; seçmek, bağlamlarını değiştirmek ve onlara yeniden bakmamızı sağlamaktı.

Bu yaklaşım sanat tarihindeki temel sorulardan birini değiştirdi. “Sanatçı ne yaptı?” sorusunun yanına başka bir soru geldi: “Sanatçı neyi seçti ve neden seçti?” Duchamp’ın hazır nesneleri, sanat eserinin yalnızca el becerisiyle veya sanatçının elinden çıkan benzersiz bir nesneyle tanımlanamayacağını gösteren önemli kırılmalardan biri oldu.

Bir Pisuvar Nasıl Sanat Tarihini Değiştirdi?

1917 yılında Duchamp, “R. Mutt” imzasını taşıyan sıradan bir pisuvarı Fountain / Çeşme adıyla sergiye gönderdi. Nesne gündelik işlevinden koparıldı, farklı bir biçimde konumlandırıldı, isimlendirildi ve sanat bağlamına sokuldu.

Buradaki asıl mesele pisuvar değildi. Mesele seçim ve bağlamdı. Duchamp’ın yaptığı müdahale, sanatın sınırlarını fiziksel nesnenin ötesine taşıdı. Bir sanat eserinde fikrin, seçimin ve bağlamın ne kadar belirleyici olabileceğini görünür hale getirdi.

Bugün çağdaş sanatın birçok pratiğinde karşılaştığımız kavramsal yaklaşımın köklerinden biri burada bulunuyor. Fakat aradan yüz yıldan fazla zaman geçti. Gündelik hayatımız değişti. Ve bana göre şu soruyu yeniden sormanın zamanı geldi.

Bugünün Hazır Nesnesi Nedir?

Duchamp’ın döneminde gündelik hayatın nesneleri endüstriyel üretimin içinden geliyordu. Bugün ise hayatımızın önemli bir bölümü ekranların içinde yaşanıyor. Her gün yüzlerce dijital işaret görüyor, gönderiyor ve tüketiyoruz.

Kalpler. Yüzler. Eller. Gözler. Alevler. Çiçekler. Hayvanlar. Nesneler. Ve emojiler.

Onları tasarlamıyoruz. Onları bize sunulan hazır bir görsel dilin içinden seçiyoruz. Tam da bu nedenle emojiye yalnızca bir iletişim aracı olarak değil, çağımızın en yaygın dijital hazır nesnelerinden biri olarak bakıyorum.

Benim Hazır Nesnem: Emoji

2016’dan beri geliştirdiğim ve arteemoji adını verdiğim sanat pratiğinde emojiyi bir malzeme ve görsel dil olarak kullanıyorum. Emoji benim için yalnızca telefon ekranındaki küçük bir ikon değil.

Onu seçiyorum. Bağlamından çıkarıyorum. Tekrar ediyorum. Yan yana getiriyorum. Ölçeğini değiştiriyorum. Başka imgelerle ilişkilendiriyorum. Bazen yüzlerce emoji bir araya gelerek başka bir görüntü oluşturuyor. Ekranda birkaç milimetrelik bir işaretken, benim işlerimde bir resmin parçasına dönüşüyor.

Burada benim için önemli olan emojiyi yeniden tasarlamak değil; zaten var olan bir sembole başka türlü bakmak. Çünkü hazır nesne pratiğinin en güçlü taraflarından biri de burada yatıyor: nesneyi değiştirmek zorunda değilsiniz. Bazen onun bulunduğu yeri değiştirmek, anlamını tamamen dönüştürmeye yeter.

Duchamp’ın Çeşmesinden Ekranın Emojisine

Duchamp’ın Fountain’ı gündelik hayatta işlevi önceden belirlenmiş bir nesneydi. Emoji de öyle. ❤️’nin görevi bellidir gibi görünür; bir duyguyu belirtir. 😂 güldüğümüzü anlatır. 🔥 bir şeyi güçlü, popüler ya da etkileyici bulduğumuzu gösterebilir.

Ama bu sembolleri iletişim işlevlerinden çıkarıp sanatın alanına taşıdığımızda ne olur? Benim ilgilendiğim alan tam olarak burası. Duchamp nesneyi işlevinden ayırarak ona yeniden bakmamızı istedi. Ben ise emojiyi iletişim işlevinden çıkarıp görsel bir malzemeye dönüştürüyorum.

Bu nedenle kendi pratiğimi sanat tarihinden kopuk, yalnızca “dijital” bir üretim olarak görmüyorum. Aksine, sanat tarihinin uzun zamandır sorduğu bir sorunun bugünkü görsel kültürdeki karşılığını arıyorum: Zaten var olan bir şey, sanatçının seçimiyle başka bir şeye dönüşebilir mi?

Emoji Neden Çağımız İçin Bu Kadar Önemli?

Emoji bugün neredeyse evrensel bir görsel iletişim sistemi. Dillerimiz farklı olsa bile ❤️ sembolünü gördüğümüzde onun taşıdığı temel duyguyu çoğumuz anlayabiliyoruz. Bu durum emojiyi ilginç bir sanat malzemesine dönüştürüyor. Çünkü emoji aynı anda hem kişisel hem kitlesel.

Birine gönderdiğimiz kalp son derece kişisel olabilir; ama aynı kalp dünyanın milyonlarca ekranında bulunur. Benim için asıl gerilim burada başlıyor: herkese ait olan bir görüntü, bir sanatçının dilinin parçası olduğunda ne olur?

Sanat tarihinde sanatçılar kendi dönemlerinin görsel kültürünü defalarca kullandılar. Pop Art tüketim kültürünün imgelerini sanatın içine taşıdı. Andy Warhol, Campbell’s çorba kutuları gibi seri üretim ve kitlesel tüketimle ilişkili görüntüleri sanatının konusu haline getirdi.

Bugün ise kitlesel kültür yalnızca süpermarket raflarında değil. Cebimizde. Ekranımızda. Mesajlarımızda. Ve belki de çağımızın en kitlesel görüntülerinden biri artık bir çorba kutusu değil, küçücük bir sarı yüzdür: 🙂

Hazır Nesne Artık Dijital Olabilir mi?

Bence çağdaş sanat açısından en ilginç sorulardan biri bu. Hazır nesnenin mutlaka fiziksel olması gerekiyor mu? Bir sanatçı hazır bir sandalye seçebiliyorsa, hazır bir dijital sembolü neden seçemesin?

Bugün kültürümüzün büyük bölümü dijital olarak üretiliyor, saklanıyor ve tüketiliyor. Bu nedenle “nesne” kavramının kendisi de dönüşüyor. Ben emojiyi bu dönüşümün içinden okuyorum. Emoji benim için boya yerine geçen bir efekt değil; bir dekorasyon unsuru da değil. Emoji, üzerinde düşündüğüm nesnenin kendisi.

Onu kullanırken çağımızın iletişim biçimini, hızını, tekrarını ve ortak görsel hafızasını da resmin içine taşıyorum. Ekranda saniyeler içinde tükettiğimiz bir sembolü alıp yavaşlatıyorum. Büyütüyorum. Tekrar ettiriyorum. Resmin zamanına taşıyorum. Belki de yaptığım şeyin merkezinde tam olarak bu var: hızlı tüketilen bir işareti, yeniden bakılması gereken bir görüntüye dönüştürmek.

Sanatın Nesnesi Değişiyor

Sanat tarihi boyunca sanatçının kullandığı araçlar ve malzemeler değişti. Taş. Boya. Tuval. Fotoğraf. Film. Buluntu nesne. Video. Bilgisayar. Ekran. Ve şimdi gündelik dijital dilimizin sembolleri.

Bu nedenle benim için emojiyle çalışmak teknolojik bir yenilik arayışından çok, yaşadığım çağın görsel dilini kullanmak anlamına geliyor. Duchamp’ın zamanında hazır nesne bir şişelik, bisiklet tekerleği ya da pisuvar olabiliyordu. Bugün hazır nesne cebimizde taşıdığımız telefonun içindeki bir sembol olabilir. Benim pratiğimde o sembol emoji.

Ve belki de sanatın değişmeyen tarafı tam olarak burada: kullandığımız nesneler değişiyor. Ama sanatçının yaptığı şey hâlâ aynı soruyla başlıyor: “Buna başka nasıl bakabiliriz?”